Posted in კინემატოგრაფია, კულტურა

თავისუფალი მონა

ვინ ხარ შენ?

გგონია რომ თავისუფალი არსება ხარ, რომელიც თავისუფლად გადაადგილდება, რასაც უნდა აკეთებს, როცა უნდა აკეთებს, არ გადაიხდის გადასახადებს, ან გადაიხდის, არ იყიდის სახლს თუ ღია ცისქვეშ იცხოვრებს. ავტოსტოპით იმოგზაურებს თუ მანქანას იყიდის, სადაც ყოველდღე ბენზინს ჩაასხამს და სამსახურში ივლის.

სამსახურში ივლის და იმუშავებს ვირივით, იმისთვის რათა ნაყიდ მანქანაში ჩაასხას ბენზინი, დარეკოს ტელეფონზე, იყიდოს ძონძები, ააშენოს სახლი, მოიშენოს კიდევ ერთი სახლი, ააშენოს ტერასა, რომელიც არაფერში სჭირდება, იყიდოს უამრავი ნაგავი, რომელიც ყოველწელს იცვლება და ახალი გამოდის. შენც ყიდულობ, აახლებ, მერე რა რომ სულ არ გჭირდება.  ეს ერთი მხარეა.

მეორე მხარეა, როდესაც კვლავ მუშაობ ვირივით ან უფრო მეტადაც, შენი შემოსავალი არაფერს ჰყოფნის, გიწევს დამატებითი სამუშაოს შოვნა ან არსებული სამუშაოს შენარჩუნება ხან ცეცხლით და ხანაც შუბლის ძარღვის გაწყვეტამდე. არ გაქვს მუდმივი კონტრაქტი, ზიხარ ეკლებზე, გყავს შვილები უამრავი გადაუდებელი საჭიროებით, იხდი სახლის ქირას და მუდმივად გეშინია არ დაკარგო სამსახური.

ორივე შემთხვევაში შენს გარშემო გამეფებული არასწორი მენეჯმენტის, კანონების, დამოკიდებულების, სახელმწიფო პოლიტიკის მონა ხარ და ასევე იმ ნაგავის, რომელიც ყოველწელს იცვლება და ახალი გამოდის.

იწყება დეპრესია. ძნელია დეპრესიასთან ბრძოლა, ისევე როგორც იმ მენეჯმენტთან ბრძოლა, რომელსაც 17 თანამშრომელი ჰყავს და შენი ავადმყოფობის შემდეგ მიხვდა, რომ 16 თანამშრომელიც მშვენივრად ართმევს თავს დაკისრებულ მოვალეობას. შენ არავის სჭირდები. შენ უკვე ეჭვი გეპარება საკუთარ არსებობაში.

ბიაფის ფარგლებში ნაჩვენები ძმები დარდენების ახალ ფილმში, მარიონ კოტიარის გმირს, ორი ღამე და ერთი დღე აქვს, რათა დაარწმუნოს თავისი თანამშრომლები, უარი თქვან მისი გაგდების სანაცვლოდ გაცემულ ერთჯერად, 1000 ევროიან პრემიაზე. ზოგს ახალი ტერასა აქვს დასამთავრებელი, ზოგს მშიერი ბავშვი უჭყავის შინ, 1000 ევროზე უარის თქმა ძალიან ძნელია, ასეთ ძაღლივით ენაგადმოგდებულ ცხოვრების ორომტრიალში.

თუ თავისუფლებას ასე გავიგებთ, თანამედროვე მონები ასეთი თავისუფლები ვართ.

კადრი ფილმიდან “ორი ღამე, ერთი დღე”
Posted in ლიტერატურა

ტონი მორისონი

არ მახსენდება თუ არსებობს ტონი მორისონის თარგმანები ქართულ ენაზე, უნივერსიტეტში სწავლის პერიოდში ნამდვილად არ შემხვედრია, სამწუხაროდ მაშინ (1999–2003) პროგრამაშიც არ იყო აფრო–ამერიკული ლიტერატურა, მიმოხილვის დონეზე მაინც, რომ გაევლოთ სტუდენტებს.

შესაბამისად ვუბრუნდები მაშინდელ თუ ახლანდელ მოგროვილ მასალას და პერიოდულად ბლოგზეც დავწერ, თუმცა არ მაქვს იმის ილუზია, რომ ამით ის ცარიელი ადგილები შეივსება, რაც ქართულ ენაზე ნათარგმნ ამერიკულ ლიტერატურის ისტორიაში და ზოგადად საზღვარგარეთის ლიტერატურის ისტორიაშია.

აფრო–ამერიკული ლიტერატურა  ჩემთვის ყველაზე მიმზიდველია. განსაკუთრებით კი 70–იანი  ანუ დაახლოებით იმ პერიოდიდან, როდესაც კონსოლიდაციის ეპოქა დაიწყო, დასრულდა ვიეტნამის კონფლიქტი, რასაც მალე აშშ–ს მიერ ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის აღიარება და ამერიკის დამოუკიდებლობის ორასი წლისთავი მოჰყვა.

შედეგად, 1980–იანი წლების “Me Decade” დადგა, სადაც ადამიანები, უფრო მეტ აქცენტს აკეთებდნენ პირად საკითხებზე, ვიდრე ზოგადსაკაცობრიო, სოციალურ თემებზე.

რაც შეეხება ლიტერატურას, აქ ძველი ტენდენციები შემორჩა, თუმცა აქა–იქ სუსტი ექსპერიმენტული ნაპერწკლებიც გაიელვებდა.

60–იანი წლების ექსპერიმენტული მწერლების მიერ მიტოვებული რეალიზმიც უკან იხევდა, რომელიც ხშირად მკვეთრად გამოხატულ ელემენტებთან შეზავდებოდა ხოლმე – თამამი სტრუქტურა, რომანი რომანში, როგორიცაა ჯონ გარდნერის “ოქტომბრის სინათლე” ან შავკანიან ამერიკელთა დიალექტი, ალისა უოლქერის ნაწარმოებში “იასამნისფერი”. უმცირესობის ლიტერატურაც უფრო და უფრო ვითარდებოდა. დრამა რეალიზმიდან უფრო კინემატიკურ, კინეტიკურ ფორმებს იღებდა.

ამ პერიოდში გამოჩნდა ასპარეზზე, ცნობილი აფრო–ამერიკელი ნოველისტი ტონი მორისონი. იგი ოჰაიოში დაიბადა, დაამთავრა ვაშინგტონის ჰოვარდის უნივერსიტეტი ინგლისური ენის განხრით (დიახ, ჩემი კოლეგა გახლავთ 😉 ), შემდეგ მაგისტრატურა, აქ ძალიან საინტერესოდ გამოიყურება მისი სამაგისტრო ნაშრომი “სუიციდის თემა უილიამ ფოლკნერის და ვირჯინია ვულფის შემოქმედებაში”.  შემდეგ ვაშინგტონის მთავარ საგამომცემლო სახლში მთავარ რედაქტორად მუშაობდა, და ქვეყნის წამყვან უნივერსიტეტებში კითხულობდა ლექციებს.

მორისონს, მდიდარი ფერებით და ხასიათებით შექმნილმა ნაწარმოებებმა საერთაშორისო აღიარება მოუტანა. თავის მასშტაბურ, ყოვლისმომცველ რომანებში, შავკანიანთა კომპლექსურ ბუნებას, მრავალმხრივ ჭრილში გვიჩვენებს. მის ერთ–ერთ ადრეულ ნაწარმოებში “ლურჯი თვალი” (1970), პრინციპული ახალგაზრდა გოგონა, გვიყვება პეკოლა ბრიდლოვის ამბავს, რომელიც გადაურჩება მოძალადე მამის კლანჭებს. პეკოლა დარწმუნებულია, რომ მისი მუქი ფერის თვალები, რაღაც სასწაულით ლურჯად გადაიქცევა და ამის შემდეგ მას უფრო შეიყვარებენ. მორისონმა აღნიშნა, რომ მან, როგორც მწერალმა, ამ რომანის მეშვეობით შექმნა იდენტობის მისეული გაგება: “მე ვიყავი პეკოლაც, კლაუდიაც და ყველა.”

“სულა” (1973) მოგვითხრობს ორი ქალის ახლო მეგობრობის შესახებ. მორისონი აფრო–ამერიკელ ქალებს გვაცნობს, როგორც უნიკალურ, სრულად ინდივიდუალურ ხასიათებს, ვიდრე გავრცელებული სტერეოტიპებია.

მორისონის ნაწარმოებმა “სოლომონის სიმღერა” (1977) რამდენიმე ჯილდო მოიპოვა. ნაწარმოები მოგვითხრობს შავკანიანი მამაკაცის ოჯახთან და საზოგადოებასთან დაძაბული ურთიერთობების შესახებ.

ყველაზე დიდი წარმატება მოუტანა რომანმა “შეყვარებული”  (1987) მოგვითხრობს მძიმე, ტრაგიკულ ისტორიას ქალზე, რომელიც მოკლავს თავის ორი წლის შვილს, მონურად ცხოვრების სანაცვლოდ. ნაწარმოებში გამოყენებულია მაგიური რეალიზმის არარეალური, მითიური თხრობის ტექნიკა, აღწერს რა იდუმალ პერსონაჟს, სულს,  რომელიც თავის თავს უწოდებს შეყვარებულს; სული საცხოვრებლად ისევ თავის სახლს უბრუნდება და აქ იწყება საინტერესო ისტორიები, დედისა და შვილის ურთიერთობები, მონების მძიმე მდგომარეობა, საზოგადოებასთან ურთიერთობა, ეს ის თემებია, რაც ამ წიგნში კარგად არის გაშლილი და დიდი მოწონება დაიმსახურა როგორც მკითხველების, ასევე კრიტიკოსების მხრიდან.

მ ნაწარმოებისთვის, 1988 წელს, მწერალს პულიცერის პრემია გადაეცა. 

მორისონი აღნიშნავს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ მისი რომანები ხელოვნების სრულყოფილი ნიმუშებია, ისინი შეიცავენ პოლიტიკურ მესიჯებსაც:

“ჩემი მიზანი არ არის მხოლოდ ჩემი ფანტაზიის რეალიზაციით სიამოვნების მიღება. . . დიახ, ნაწარმოები პოლიტიკური უნდა იყოს”.

1993 წელს, ტონი მორისონი გახდა ნობელის პრემიის ლაურეატი ლიტერატურაში.

დღემდე, 81 წლის ასაკშიც, იგი აქტიურად აგრძელებს თავის საქმიანობას და გახლავთ ჟურნალის “The Nation” სარედაქციო კოლეგიის წევრი.

პ.ს. ამ პოსტის წერისას, აღმოვაჩინე, რომ პროექტის “50 წიგნი, რომელიც უნდა წაიკითხო სანამ ცოცხალი ხარ”, არის შესაძლებლობა ითარგმნოს მწერლის ყველაზე პოპულარული ნაწარმოები “შეყვარებული”.

–––––––––––

მიუხედავად თეთრი კანისა, იგი ჩვენი პირველი შავკანიანი პრეზიდენტია. უფრო მეტად შავკანიანი, ვიდრე ნამდვილი შავკანიანი, რომელსაც ოდესმე ჩვენი შვილების თაობა აირჩევს. ესეც, რომ არ იყოს, მას აქვს ყველა ის შტრიხი, რაც ახასიათებთ შავკანიანებს: მარტოხელა მშობლის მიერ სიღარიბეში გაზრდილი, საქსოფონისტი, მაკდონალდსის მოყვარული ბიჭი არკანზასიდან.

– წერს ტონი მორისონი, წერილში 1998 წლის იმპიჩმენტის შესახებ.  🙂