“1. იქონიე მხოლოდ ერთი აზრი, რამეთუ ორის ქონა უკვე აზროვნების დაწყებას ნიშნავს. ფანატიკოსმა იცის, ის არ ფიქრობს.
2. გაანადგურე ყველაფერი, რაც ამ აზრს ეწინააღმდეგება. არ აღიარო განსხვავებული მოსაზრებები, მით უმეტეს საწინააღმდეგო და ურთიერთგამომრიცხავი.
3. იდეის ყოველ მოწინააღმდეგეს გაუსწორდი. მოწინააღმდეგეები არსებობის უფლებას არ იმსახურებენ, ისინი აზრისათვის, აზრის უსაფრთხოებისთვის დიდ საშიშროებას წარმოადგენენ.
4. აღიარე, რომ აზრი უმჯობესია, ვიდრე ადამიანის სიცოცხლე, საკუთარის ჩათვლით. იყო ფანატიკოსი, ნიშნავს ეზიარო ღირებულებას, რომელიც ბევრად უფრო მნიშვნელოვანია ვიდრე ცალკეული ინდივიდები.
5. ნუ ითაკილებ ძალადობას, ვინაიდან სწორედ ის შეადგენს მამოძრავებელ ძალას. ძალადობას მარად სუფთა ხელები აქვს, მაშინაც კი, როცა სისხლით მხრებამდეა მოსვრილი.
6. მიიჩნე, რომ შენი სამართლიანი აგრესიის ყოველი მსხვერპლი დამნაშავეა. დაღუპულთაგან შესაძლოა რომელიმე გეთანხმებოდა, შენს მოსაზრებებს იზიარებდა. ტერორისტი უდანაშაულო მსხვერპლი კი არაა, არამედ მეორე მარტვილია.
7. ნუ მისცემ საკუთარ თავს ორჭოფობის უფლებას, განდევნე ის შენგან. როგორც კი იგრძნობ რომ სინდისის ქენჯნა მოგეძალა, ისროლე: ერთდროულად მოკლავ ეჭვსაც და შეკითხვასაც. ძირს კრიტიკული აზროვნება!”
მგონი ჩანაფიქრმა გაამართლა და საწადელს მივაღწიე – ჩემმა ბოლო, ცარიელმა წერილმა თავისი საქმე გააკეთა. საფოსტო ყუთში ერთი მუდმივად წაუკითხავი წერილი მაქვს, რომელსაც ვერ ვპოულობ, თუმცა ვიცი რომ შენ ხარ, ხელი წაგიცდა და გამოაგზავნე. არა უშავს, ვნახავ ოდესმე, მთავარია რომ ნავსი გატყდა და მე დაუსრულებლად აღარ ველოდები შენგან წერილებს.
ვიცი ძალიან არ გიყვარს როცა ქალებზე გელაპარაკები ხოლმე, მაგრამ ვის თუ არა შენ უნდა გავუზიარო ჩემი აზრები, რომელიც ჩემდა უნებურად ამყვებიან ხოლმე ხან წიგნის, ხან ფილმის და ხან რეალობის გადამკიდე.
ქალი – მსხვერპლი, გაგიგია ასეთი რამ ქუც? რაც არ უნდა ნაწარმოები გაგვევლო სკოლაში, მთავარი თემა ყველგან გმირ ქალთა სახეები იყო, აი მსხვერპლ ქალთა სახეებზე კი არასოდეს დამიწერია რამე.
ქუც, დეიდა ტულას იცნობ? უნამუნოს დეიდა ტულას? აი ზუსტად ახლა დავასრულე კითხვა და უამრავი ასეთი ქალი დამიდგა თვალწინ, რომელსაც რეალურად ვიცნობ. საზოგადოების თვალში ასეთი ქალი მსხვერპლად გამოიყურება, საწყალი, გაუთხოვარი თუ შინაბერა, უბედური რომელიც თავის წილ ბედნიერებას ვერ ეღირსა და სხვის შვილებს შეამსხვრია მთელი ახალგაზრდობა; უბედური რომელსაც მოხუცი დედ-მამის მოვლაში ამოხდა სული; და არასოდეს, არავინ ფიქრობს და უშვებს იმას, რომ ეს შეიძლება ამ ადამიანის არჩევანი იყოს, მისი მკაცრი გადაწყვეტილება, ცხოვრების მიზანი მხარში ამოუდგეს და დაეხმაროს მისთვის ძვირფას ადამიანებს და სულაც არ თვლიდეს თავს მსხვერპლად, უბედურად და განწირულად, არამედ პირიქით – აი ზუსტად ისეთი, როგორიც არის უნამუნოს დეიდა ტულა, ძლიერი, მოსიყვარულე, ერთგული, თუმცა ზოგჯერ ცოტა ეგოისტიც.
ანა კი ახალმა ფილმმა გამახსენა; მასზე ჯერ კიდევ მაშინ გესაუბრე, როდესაც გუდამაყარში ვისვენებდი ერთ მშვენიერ ზაფხულს, გახსოვს ქუც, რა კარგი დრო იყო? მაშინ პირველად წავიკითხე, პირველი შთაბეჭდილება ვერ იყო ისეთი მყარი, ან კი როგორ იქნებოდა იმ ბავშვისთვის, რომელსაც მატარებელი ჯერ კიდევ, უბრალოდ მატარებელი ეგონა, რომელსაც პატარა გოგონა ზაფხულობით ბებიასთან მიყავდა სოფელში.
მერე ბევრმა წყალმა ჩაიარა, მატარებლის კონტურები უფრო გამოიკვეთა და ჩვენც მივხვდით, რომ ანას თავი არ მოუკლავს, ის მოკლეს. ანა მოკლეს ადამიანებმა, ხალხმა, საზოგადოებამ. სხვას რას უნდა შეადარო საზოგადოება, თუ არა ჩაშავებულ, ჩაკირულ, გაყინულ მატარებელს, რომელიც შეუჩერებლად მოძრაობს, არ ელევა მამოძრავებელი ძალა; მატარებელს, რომელიც გადაგივლის ნებისმიერ დროს, ჩაგბურჯღნის და აგქნის ასო-ასო, ისე რომ ვეღარასოდეს გაიგებ რას ან ვის გადაუარა, როგორი იყო მის პირვანდელი სახე . . .
ესეც ჩაივლის, ჩაივლის და ისევ მატარებელი გვეტყვის რომ ვიღაც ბორბლებს ჩაუვარდა, ვიღაცამ თავი მოიკლა . . .
ოჰ, ეს მსხვერპლი
ეს საწყალი
ეს თავისი თავის მტერი . . .
და ასეა მუდამ
ვერ იგებ სად არის პირველი და სად ბოლო გაჩერება ქუც, დავდივართ წრეზე, მე, შენ და მატარებელი.
ძველ წიგნებში მიმართლებს ხოლმე, დღეს 1948 წელს გამოცემული ქართლური ზღაპრები და თქმულებები შევიძინე სრულიად ჩალის ფასად. წიგნი ქართლის სხვადასხვა სოფელში ჩაწერილ 65 ზღაპარის მოიცავს. გთავაზობთ ერთ–ერთს (უცვლელად), რომელიც თემატურად ცემა-ტყეპაზე გამახსენდა.
* * *
“ერთ ხემწიფეს ერთი ქალი ჰყამდა. ვინც მათხოვარი მოვიდოდა, ქალი ეუბნებოდა: – ერთი ზნე მაქსო. ზნიანი აბა ვის რათ უნდოდა და ყველა უკან მიდიოდა.
ამ ქალი ამბავი ერთმა ჯიელმა გაიგო და სათხოვრათ მივიდა. ქალმა უთხრა:
- მოგთხოვდები, მაგრა ერთი ზნე მაქსო.
- რა ზნეო? – ჰკითხა ჯიელმა.
- ქალბატონობა მამივლის ხოლმეო. ბიჭმა უთხრა:
- მეც მაქვს ერთი ზნე, ვაჟბატონობა მამივლისო.
- მაშ კარქა ყოფილა ჩვენი საქმე, შენც ზნე გაქ და მეც, მოგთხოვდებიო.
ითხოვა ამ ჯიელმა ეს ქალი და წაიყვანა სახში.
ერთხელ პური მკა არი. ჯიელმა მამითადი წაასხა სამკაულშია, გოჭი დაკლა და ცოლ უთხრა: – სადილი წამოგვიღეო. ქმარი გაისტუმრა ამ ქალმა თუ არა, რაც კარქი ტანისამოსი აქ, ჩაიცვა, დაიხურა, გამეეწყო, დაჯდა და ფერ-უმარილ ისვამს. ძაღლმა შამოვიდა და სტოლიდან გოჭი მოიტაცა.
სადილობაჲ უკვე გადავიდა, მუშებ მოშივდა. ჯიელ უთხრეს:
- არ გვინდა გოჭი, ცარელა პური მაინც გვაჭამეო. წამოიდა ეს ჯიელი სახში. ნახა რო ქალი ფერ-უმარილ ისვამს.
- რა დროს ეგ არი, დედაკაცო, – უთხრა.
- შენი მუშები რაში მეკითხება, დღეს ქალბატონობამ მამიარაო, – ქალმა უთხრა.
ციხის თემა ძალიან გავრცელებულია რუსულ ლიტერატურაში.
ამის სათავე შეიძლება რუსულინ ოქროს ხანის პოეტების – პუშკინის, ლერმონტოვის ნაწარმოებებში ვეძიოთ, რომლებიც ხშირად აკრიტიკებდნენ მეფის რუსეთს და ავტოკრატიულ სახელმწიფოს, სადაც მოსახლეობის ღარიბი ნაწილი
მოკლებული იყო საკუთარი უფლებების რეალიზებას. ხოლო ამ პოეტებს, ლიბერალური შემოქმედების გამო, ხშირად შორეულ გადასახლებაში აგზავნიდნენ.
ანტონ ჩეხოვი ესტუმრა კუნძულ სახალინს (ციხე–კუნძული 1917 წლამდე), მწერალმა სამი თვე დაჰყო კუნძულზე და დაწერა „Остров Сахалин“, სადაც მოგვითხრო, თუ როგორ საშინლად და დამამცირებელად ეპყრობოდნენ იქ მცხოვრებ ადამიანებს.
კიდევ ერთი მწერალი და ჟურნალისტი, რომელიც ეწვია სახალინს იყო – ვლას დოროშევიჩი; მან დოკუმენტალურად აღწერა მსჯავრდებულების ცხოვრება, მათ შორის ლეგენდარული მძარცველი ქალი – სონია ბლიუვშტეინი (Сонька Золотая Ручка).
მიუხედავად რუსეთში მონარქიის დამხობისა, ამით ადამიანების რეპრესიები არ დასრულებულა.
სტალინმა, ლენინის გარდაცვალების შემდეგ, რეპრესიების ახალი ერა დაიწყო, შექმნა რა ე.წ. გულაგები. მილიონობით უდანაშაულო ადამიანები, მათ შორის ცნობილი მეცნიერები, ექიმები და ხელოვანები „საბჭოთა ხალხის მტრებად“ შერაცხეს და ამ ბანაკებში გააგზავნეს სხვა ჩვეულებრივ დამნაშავეებთან ერთად.
გულაგებში გამეფებული სისასტიკის მასშტაბები შესანიშნავად აღწერა ალექსანდრე სოლჟენიცინმა, თავის ეპიკურ რომანში „Архипелаг ГУЛаг“.
კიდევ ერთი მწერალი, სერგეი დოვლათოვი შეეცადა ციხის თემის გაშლას, თავის ავტობიოგრაფიულ ნაწარმოებში „ზონა: ციხის ზედამხედველის ჩანაწერები“, სადაც საბჭოთა ციხე, სწორედ ციხის ზედამხედველის რაკურსიდან არის წარმოდგენილი.
საუკუნეების მანძილზე, ხალხი ცენტრალურ მთავრობას (მაგ. მეფეებს ან კომუნისტურ პარტიას) ხედავდა როგორც რეპრესიულ მანქანას, სადაც ხალხის კუთხეში მისაყანებლად ერთადერთი ეფექტური საშუალება დაპატიმრებების სერია იყო.
ხოლო ოქროს ხანის მეამბოხეებს დღესაც დიდ პატივს სცემს რუსი ხალხი.
კომუნიზმიდან კაპიტალიზმისკენ უხეშმა გადართვამ, მძიმე გარდამავალი პერიოდი გამოიწვია; წამოვიდა უმუშევრობის დიდი ტალღა, რაც თავის მხრივ, 90-იან წლებში კრიმინალურ ცუნამად გარდაიქმნა. ქუჩები სავსე იყო ციხიდან ახალგამოსული ხალხით და პირიქით, კიდევ ბევრსაც აპატიმრებდნენ.
თინეიჯერები გაერივნენ ყოფილ პატიმრებში, რომლებმაც თავის მხრივ, სწრაფად აითვისეს ციხის სლენგი და მენტალიტეტი. უფრო უფროსები ქმნიდნენ ბანდფორმირებებს, ციხის იერარქიის გათვალისწინებით, ცუდად ეპყრობოდნენ თავისზე უმცროსებს ან იმ ადამიანებს, რომლებიც არ ეწერებოდნენ მათ ჯგუფში. მათი მსხვერპლი ბავშვებიდან ზოგი მხოლოდ 4 ან 5 წლის იყო, რომელთა პიროვნულ განვითარებაზე, თვითშეფასებაზე და პირად წარმატებაზე ძალიან ცუდი გავლენა მოახდინა სწორედ ასეთმა გარემომ.
ყველაზე დიდი საზღაური, რასაც ახლა ვიხდით ამ ყველაფრისთვის არის ის, რომ ციხის ცხოვრება შეერწყა მეინსტრიმის კულტურას.
ასე მაგალითად, ყველაზე პოპულარული რუსული ტელესერიალები ასევე ციხეებს, ციხის ცხოვრებას ეხება. ყველაზე პოპულარული მუსიკალური ჟანრი – დანაშაულის და ციხის მოტივებზე აგებული რუსული შანსონია.
რუსული კრიმინალური დრამა “Бригада” (2002) მიუხედავად იმისა, რომ კვლავ ხელიხელ აგოგმანებს კრიმინალურ ავტორიტეტებს, ძალიან კარგად ასახავს სწორედ ამ, 1989-1999 პერიოდს.
მიუხედავად იმისა რომ, 1991 წელს, საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ რუსეთი ერთი შეხედვით ღია ქვეყანა იყო, ქვეყნის მოქალაქის შეგრძნება ჯერ კიდევ შორს იყო თავისუფლების შეგრძნებისგან.
თუ თვალს ადევნებთ მიმდინარე მოვლენებს, ქვეყანას მართავს KGB-ს ყოფილი თანამშრომლების ჯგუფი, კრიმინალური კორპორაცია. თუ ვინმემ წინააღმდეგობა გაუწია პუტინს და მის მომხრეებს, ან მკვდარია ან ციხეშია (მაგალითად, ხოდორკოვსკი).
თუმცა შარშან სიტუაცია შეიცვალა, ფეხს იდგამს ახალი საზოგადოება, რომელიც უფრო დარწმუნებულია თავის ქმედებებში, უფლებებში. გასულ ზამთარს, ათასობით ადამიანი გამოვიდა რუსეთის ქალაქებში, რომლებიც დუმის გაყალბებულ არჩევნებს აპროტესტებდნენ.
მაგრამ, მიუხედავად ამ ახალი ტალღისა, რუსი ხალხის უმრავლესობამ პუტინს მისცა ხმა ახალ საპრეზიდენტო არჩევნებში (ოფიციალური თუ დამოუკიდებელი ეგზითპოლების შესაბამისად).
მაშ რატომ აძლევს ხალხი ხმას იმ მთავრობას, რომლისაც არ სჯერა? ვფიქრობ პასუხი ისევ ციხის ფსიქოლოგიაშია, რომელიც გავლენას ახდენს რუსეთის მოსახლეობის მნიშვნელოვან ნაწილზე.
ჩემი აზრით, ამ ფსიქოლოგიის სახასიათო შტრიხებია:
- ავტორიტეტისადმი შიში და უნდობლობა
- ფულისა და ძალაუფლების პატივისცემა (მაშინ როდესაც ინდივიდის ძირითადი უფლებები უგულებელყოფილია)
- თავისუფლების, როგორც რაღაც მიუწვდომლად ან ზღაპრად წარმოდგენა
- სამოქალაქო საზოგადოების წარმატებაში ეჭვის შეტანა/ურწმუნობა
- ციხის იერარქიის, როგორც საზოგადოების ნორმალური, შესაფერისი მდგომარეობის მიღება.
სანამ რუსეთში ეს ფსიქოლოგია დომინირებს, ლიტერატურა კვლავ შეეცდება დაინახოს კავშირი ციხესა და ადამიანის სულს შორის, ციხესა და სახელმწიფოს შორის, ციხესა და საზოგადოებას შორის, და ა.შ.
უახლეს რაკურსში, ყველაზე ნაყოფიერი 2003–2004 წლები ყოფილა სამზარეულოს შესახებ შედგენილი და გამოცემული წიგნების მხრივ, იმერული სამზარეულო, კახური სამზარეულო, სხვადასხვა კუთხის წეს–ჩვეულებებით, ტრადიციებით, ისტორიული მიმოხილვით და ა.შ.
რაც შეეხება, ბოლო ორი წლის განმავლობაში გამოცემულ წიგნებს, მე პირადად ძალიან იმედგაცრუებული ვარ.
რამდენიმე დღის წინ შევიარე წიგნის მაღაზიების ერთ–ერთი ქსელის, ერთ–ერთ დიდ მაღაზიაში, მივადექი ჭერამდე აზიდულ განყოფილებას წარწერით – სამზარეულო.
თითქმის 30–40 წუთი დავყავი, სათითაო წიგნი ვფურცლე და ვათვალიერე, მათი უმრავლესობა გამოცემულია უცხოური პროექტის შესყიდვის და თარგმნის ხარჯზე (სხვადასხვა ქვეყნის სამზარეულოს რაც შეეხება), მათ შორის ყველაზე პრაქტიკული ღირებულების მატარებელი პალიტრა L–ის გამოცემული მსოფლიო სამზარეულოს სერია აღმოჩნდა, ნაბიჯ–ნაბიჯ აღწერილი რეცეპტებით და შესაბამისი სურათებით, მსუბუქი, მარტივი და გასაგები, მეტ–ნაკლებად ხელმისაწვდომი ინგრედიენტებით, რჩევებით და მცირე ისტორიული რაკურსით, ამ უზარმაზარი სერიიდან იტალიური სამზარეულო გამოვაძრე და სახლში წამოვაცუნცულე.
ასევე მომეწონა, ერთი აგრონომის მიერ (დამავიწყდა სახელი) სქელტანიანი წიგნი საოჯახო მეურნეობაზე, დეტალურად ხილ–ბოსტნეულის მოვლა–მოყვანის და გამოყენების შესახებ.
სხვა დანარჩენზე შემიძლია ვთქვა, რომ ეს წიგნები არ არის განკუთვნილი საშუალო სტატისტიკური შესაძლებლობების მქონე მოყვარული თუ არამოყვარული კულინარისთვის, ცხადია ფინანსურ შესაძლებლობებს ვგულისხმობ.
ერთი საკმაოდ მძიმე და სქელტანიანი წიგნი ავიღე, თითქოს რეცეპტების სიმარტივით და პრაქტიკულობით იწონებდა თავს, თვალი ერთ რეცეპტს ვკიდე და ვკითხულობ:
“ავიღოთ 5 ცალი ავოკადო . . . ”
[UPDATED] ამან გამახსენა ცნობილი, მოარული რჩევა–გამოთქმა, საბჭოთა პერიოდში გამოცემული ერთ–ერთი წიგნიდან (ტყუილად მიაწერდნენ ამ გამოთქმას ნინო ხოფერიას, ბარბარე ჯორჯაძეს ეკუთვნის):
“თუ სახლში საჭმელი არაფერი გაქვთ, აიღეთ წუხანდელი ვახშმიდან მორჩენილი ინდოური . . . ” :D
და აღნიშნული წიგნი ღირდა, საკმაოდ ძვირი – 35 ლარი.
ამ წიგნების, განსაკუთრებით ქართული სამზარეულოს შესახებ წიგნების დათვალიერების შემდეგ, კიდევ ერთხელ დავრწმუნდი, რომ ნინო ხოფერიას “საოჯახო სამზარეულოს” შემდეგ ერთიანი, ყოვლისმომცველი, ძირისძირ დამუშავებული წიგნი კულინარიის შესახებ არ გამოცემულა და მინიმუმ ვერც ისეთ წიგნს მივაგენი, რომელიც გამოცემულია კულინარის მიერ, მოქმედი, პრაქტიკოსი კულინარის მიერ, რომელსაც აქვს საკუთარი თეორიები გამომდინარე თავისი გამოცდილებიდან.
აი ისიც, პრაქტიკული, მოხერხებული და საინტერესო <3 სულ რაღაც 15 ლარად. ამავე სერიიდან დიდი სიამოვნებით შევიძენდი იაპონურ და ტაილანდურ სამზარეულოს
სანელებლების შესახებ საინტერესო ინფორმაცია <3
XIX საუკუნის შუა პერიოდის ინგლისის ილტერატურული ცხოვრება მდიდარია ჟანრებით და პრობლემატიკით, მაგრამ თუ რომანტიზმის ხანაში წამყვანი პოეზია იყო, 30–იანი წლებიდან უპირატესობა პროზას მიენიჭა, ლიტერატურული ნაწარმოების ყველაზე გავრცელებული ფორმა გახდა რომანი.
რომანის ფართო გამომხატველობითი შესაძლებლობები საშუალებას აძლევდა მწერალს ნათლად გადმოეცა კერძო პირებისა თუ ფართო მასების ყოფა.
რეალისტურმა ლიტერატურამ უარი თქვა რომანტიკული გმირის შექმნაზე. მწერალი რეალისტების ფოკუსში ბურჟუაზიული საზოგადოების რიგითი ადამიანი მოექცა, რომელიც, როგორც თეკერეის მიაჩნდა სულაც არ არის გმირი, სიტყვის პირდაპირი გაგებით.
ინგლისელი რეალისტებს ახასიათებთ სატირული განზოგადების ოსტატობა. სატირა მთელი თავისი სიმდიდრითა და მრავალფეროვნებით დიკენსისა და თეკერეის ყველაზე ბასრი იარაღია.
დიკენსის მსგავსად, უილიამ თეკერეის მთავარი თემა თანამედროვეობაა, თუმცა ასევე დიკენსისგან განსხვავებით, თეკერეი შორს იყო მშრომელი ხალხის ცხოვრებისგან, მისი მოქმედებისა და განხილვის სფერო ინგლისური საზოგადოების უმდიდრესი ფენებია.
„ამაოების ბაზარი“ თეკერეის ყველაზე სახელგანთქმული ნაწარმოებია, მიუხედავად იმისა, რომ ისტორიული რომანია, მისი ისტორიულობა ძალიან თავისებურია. თვით ვატერლოოს ბრძოლა, რომელმაც ისტორიის მნიშვნელოვანი თავფურცელი დახურა და რომელშიც ნაწარმოების საკმაოდ ბევრი მოქმედი პირი მონაწილეობდა, მხოლოდ შორიდან, გმირების განცდათა ფონზე არის აღწერილი. წიგნში, უშუალოდ თითქმის არც ერთი ისტორიული პირი არ არის გამოყვანილი. ნაპოლეონი და უელინგტონიც კი, მაშინდელი ისტორიის ორი მთავარი მოქმედი გმირი, მხლოდ მუნჯ პერსონაჟებს წარმოადგენენ და იქნებ სულაც არ ეხსენებინა ავტორს წიგნში, ნაპოლეონის ომებსა და მის დამხობასთან რომ არ იყოს დაკავშირებული სედლის გაკონტრება, ჯორჯ ოსბორნის დაღუპვა და საბრალო ემილიას ოჯახის გაუბედურება.
ქვესათაურად, რომ „უგმირო რომანი“ შერჩა ამ წიგნს, სულაც არ არის უბრალო დამთხვევა ან სიტყვათა თამაში, მთავარი გმირი მართლაც არ მოიპოვებოდა იმ მანკიერ საზოგადოებაში, რომლის მთავარი გმირი და კერპი მხოლოდ ფული, სიმდიდრე და პატივმოყვარეობა იყო.
ბურჟუაზიული საზოგადოების მომხვეჭელური კანონების ტიპიური წარმომადგენელია ჯონ ოსბორნი. იგი წარჩინებულობას ეპოტინება და დაუნდობლად ექცევა, უკვე გაკოტრებულ, ერთ დროს მის საუკეთესო მეგობარს სედლის, რომელმაც ფეხზე დააყენა იგი და არა ერთი სამსახური გაუწევია მისთვის. ჯონ ოსბორნი უამრავ ფულს აძლევს ქარაფშუტა ვაჟიშვილს ჯორჯს, ოღონდ იცოდეს, რომ ინგლისის ცნობილი წარჩინებული დარდიმანდებში ტრიალებს, რომელიც როგორც მწერალი გვიჩვენებს, მხოლოდ უბადრუკ თაღლითების, გარყვნილების და მფლანგველების ბრბოს წარმოადგენს. შვილს უკრძალავს გაღატაკებული ჯონ სედლის ქალიშვილის ემილიას შერთვას.
ოსბორნებისა და სედლების გარემოცვაში, ასე თუ ისე დადებითი პერსონა ერთის მხრივ ემილიაა, მეორეს მხრივ – უილიამ დობინი, თუმცა მწერალს არცერთი გამოჰყავს გმირად, არც ერთს არ ინდობს და არც აიდეალებს.
„ამაოების ბაზრის“ გმირები თითქმის მთლიანად უარყოფითი ტიპების სახით არიან წარმოდგენილნი, მაგრამ მწერლის დიდი დამსახურებაა, რომ მისი გმირები ამა თუ იმ ნაკლის უბრალო სქემატური განსახიერებანი კი არ არიან, არამედ კარგი და ცუდი მხარეების შეზავებულ ერთიანობას წარმოადგენს – ადამიანებს ადამიანური სიკეთეებით და სისუსტეებით.
უილიამ თეკერეის ნაწარმოების მიხედვით მრავალი ფილმი თუ სერიალი გადაიღეს, მათ შორის პირველი უხმო ფილმი გადაიღო ჩარლზ კენტმა 1911 წელს, ამის შემდეგ კიდევ სამი უხმო ფილმი გადაიღეს, 1915, 1922 და 1923 წელს.
ნაწყვეტები ფილმიდან „ამაოების ბაზარი“ – 1911წ.
ხმოვან ვერსია სულ სამი ეკრანიზაცია არსებობს, 1932, 1935 და უახლესი, 2004 წლის ეკრანიზაცია, დიდებული კოსტიუმებით, ფილმმა მიიღო Golden Satellite Award, ხოლო ფილმი ნომინირებული იყო ოქროს ლომზე, ვენეციის კინო ფესტივალზე. აქ ბექი შარფის როლს რიზ უიზერსპუნის ასრულებს – ამ მსახიობისთვის ზედგამოჭრილი როლს, ჩემი აზრით.
რაც შეეხება სერიალებს, BBC-იმ, ამაოების ბაზარი, პირველად 1967 წელს წარმოგვიდგინა, ამ სერიალს ერთი ემი ხვდა წილად, კერძოდ სიუზან ჰემფშირს, ბექი შარფის როლისთვის.
შემდეგ, არც ისე წარმატებული სატელევიზო ვერსია შემოგვთავაზა 1987 წელს და ბოლოს, მეტ–ნაკლებად საინტერესო 1998 წლის 6 ეპიზოდიანი ტელესერიალი.
არ მახსენდება თუ არსებობს ტონი მორისონის თარგმანები ქართულ ენაზე, უნივერსიტეტში სწავლის პერიოდში ნამდვილად არ შემხვედრია, სამწუხაროდ მაშინ (1999–2003) პროგრამაშიც არ იყო აფრო–ამერიკული ლიტერატურა, მიმოხილვის დონეზე მაინც, რომ გაევლოთ სტუდენტებს.
შესაბამისად ვუბრუნდები მაშინდელ თუ ახლანდელ მოგროვილ მასალას და პერიოდულად ბლოგზეც დავწერ, თუმცა არ მაქვს იმის ილუზია, რომ ამით ის ცარიელი ადგილები შეივსება, რაც ქართულ ენაზე ნათარგმნ ამერიკულ ლიტერატურის ისტორიაში და ზოგადად საზღვარგარეთის ლიტერატურის ისტორიაშია.
აფრო–ამერიკული ლიტერატურა ჩემთვის ყველაზე მიმზიდველია. განსაკუთრებით კი 70–იანი ანუ დაახლოებით იმ პერიოდიდან, როდესაც კონსოლიდაციის ეპოქა დაიწყო, დასრულდა ვიეტნამის კონფლიქტი, რასაც მალე აშშ–ს მიერ ჩინეთის სახალხო რესპუბლიკის აღიარება და ამერიკის დამოუკიდებლობის ორასი წლისთავი მოჰყვა.
შედეგად, 1980–იანი წლების “Me Decade” დადგა, სადაც ადამიანები, უფრო მეტ აქცენტს აკეთებდნენ პირად საკითხებზე, ვიდრე ზოგადსაკაცობრიო, სოციალურ თემებზე.
რაც შეეხება ლიტერატურას, აქ ძველი ტენდენციები შემორჩა, თუმცა აქა–იქ სუსტი ექსპერიმენტული ნაპერწკლებიც გაიელვებდა.
60–იანი წლების ექსპერიმენტული მწერლების მიერ მიტოვებული რეალიზმიც უკან იხევდა, რომელიც ხშირად მკვეთრად გამოხატულ ელემენტებთან შეზავდებოდა ხოლმე – თამამი სტრუქტურა, რომანი რომანში, როგორიცაა ჯონ გარდნერის “ოქტომბრის სინათლე” ან შავკანიან ამერიკელთა დიალექტი, ალისა უოლქერის ნაწარმოებში “იასამნისფერი”. უმცირესობის ლიტერატურაც უფრო და უფრო ვითარდებოდა. დრამა რეალიზმიდან უფრო კინემატიკურ, კინეტიკურ ფორმებს იღებდა.
ამ პერიოდში გამოჩნდა ასპარეზზე, ცნობილი აფრო–ამერიკელი ნოველისტი ტონი მორისონი. იგი ოჰაიოში დაიბადა, დაამთავრა ვაშინგტონის ჰოვარდის უნივერსიტეტი ინგლისური ენის განხრით (დიახ, ჩემი კოლეგა გახლავთ ), შემდეგ მაგისტრატურა, აქ ძალიან საინტერესოდ გამოიყურება მისი სამაგისტრო ნაშრომი “სუიციდის თემა უილიამ ფოლკნერის და ვირჯინია ვულფის შემოქმედებაში”. შემდეგ ვაშინგტონის მთავარ საგამომცემლო სახლში მთავარ რედაქტორად მუშაობდა, და ქვეყნის წამყვან უნივერსიტეტებში კითხულობდა ლექციებს.
მორისონს, მდიდარი ფერებით და ხასიათებით შექმნილმა ნაწარმოებებმა საერთაშორისო აღიარება მოუტანა. თავის მასშტაბურ, ყოვლისმომცველ რომანებში, შავკანიანთა კომპლექსურ ბუნებას, მრავალმხრივ ჭრილში გვიჩვენებს. მის ერთ–ერთ ადრეულ ნაწარმოებში “ლურჯი თვალი” (1970), პრინციპული ახალგაზრდა გოგონა, გვიყვება პეკოლა ბრიდლოვის ამბავს, რომელიც გადაურჩება მოძალადე მამის კლანჭებს. პეკოლა დარწმუნებულია, რომ მისი მუქი ფერის თვალები, რაღაც სასწაულით ლურჯად გადაიქცევა და ამის შემდეგ მას უფრო შეიყვარებენ. მორისონმა აღნიშნა, რომ მან, როგორც მწერალმა, ამ რომანის მეშვეობით შექმნა იდენტობის მისეული გაგება: “მე ვიყავი პეკოლაც, კლაუდიაც და ყველა.”
“სულა” (1973) მოგვითხრობს ორი ქალის ახლო მეგობრობის შესახებ. მორისონი აფრო–ამერიკელ ქალებს გვაცნობს, როგორც უნიკალურ, სრულად ინდივიდუალურ ხასიათებს, ვიდრე გავრცელებული სტერეოტიპებია.
მორისონის ნაწარმოებმა “სოლომონის სიმღერა” (1977) რამდენიმე ჯილდო მოიპოვა. ნაწარმოები მოგვითხრობს შავკანიანი მამაკაცის ოჯახთან და საზოგადოებასთან დაძაბული ურთიერთობების შესახებ.
ყველაზე დიდი წარმატება მოუტანა რომანმა “შეყვარებული” (1987) მოგვითხრობს მძიმე, ტრაგიკულ ისტორიას ქალზე, რომელიც მოკლავს თავის ორი წლის შვილს, მონურად ცხოვრების სანაცვლოდ. ნაწარმოებში გამოყენებულია მაგიური რეალიზმის არარეალური, მითიური თხრობის ტექნიკა, აღწერს რა იდუმალ პერსონაჟს, სულს, რომელიც თავის თავს უწოდებს შეყვარებულს; სული საცხოვრებლად ისევ თავის სახლს უბრუნდება და აქ იწყება საინტერესო ისტორიები, დედისა და შვილის ურთიერთობები, მონების მძიმე მდგომარეობა, საზოგადოებასთან ურთიერთობა, ეს ის თემებია, რაც ამ წიგნში კარგად არის გაშლილი და დიდი მოწონება დაიმსახურა როგორც მკითხველების, ასევე კრიტიკოსების მხრიდან.
ამ ნაწარმოებისთვის, 1988 წელს, მწერალს პულიცერის პრემია გადაეცა.
მორისონი აღნიშნავს, რომ მიუხედავად იმისა, რომ მისი რომანები ხელოვნების სრულყოფილი ნიმუშებია, ისინი შეიცავენ პოლიტიკურ მესიჯებსაც:
“ჩემი მიზანი არ არის მხოლოდ ჩემი ფანტაზიის რეალიზაციით სიამოვნების მიღება. . . დიახ, ნაწარმოები პოლიტიკური უნდა იყოს”.
1993 წელს, ტონი მორისონი გახდა ნობელის პრემიის ლაურეატი ლიტერატურაში.
დღემდე, 81 წლის ასაკშიც, იგი აქტიურად აგრძელებს თავის საქმიანობას და გახლავთ ჟურნალის “The Nation” სარედაქციო კოლეგიის წევრი.
პ.ს. ამ პოსტის წერისას, აღმოვაჩინე, რომ პროექტის “50 წიგნი, რომელიც უნდა წაიკითხო სანამ ცოცხალი ხარ”, არის შესაძლებლობა ითარგმნოს მწერლის ყველაზე პოპულარული ნაწარმოები “შეყვარებული”.
–––––––––––
მიუხედავად თეთრი კანისა, იგი ჩვენი პირველი შავკანიანი პრეზიდენტია. უფრო მეტად შავკანიანი, ვიდრე ნამდვილი შავკანიანი, რომელსაც ოდესმე ჩვენი შვილების თაობა აირჩევს. ესეც, რომ არ იყოს, მას აქვს ყველა ის შტრიხი, რაც ახასიათებთ შავკანიანებს: მარტოხელა მშობლის მიერ სიღარიბეში გაზრდილი, საქსოფონისტი, მაკდონალდსის მოყვარული ბიჭი არკანზასიდან.
– წერს ტონი მორისონი, წერილში 1998 წლის იმპიჩმენტის შესახებ. :)
როგორ მოხდა აღარ მახსოვს, მაგრამ არც ასლის გადაღების საშუალება იყო და არც წიგნის შოვნის, უნივერსიტეტში დიდი ბრიტანეთის მთელი ისტორიის ხელით დაკონსპექტება მომიწია, ხან ქართულიდან და უფრო მეტად ინგლისური წყაროებიდან. ხელით წერისას თითქოს უფრო გამახსოვრდება ყველაფერი, შეიძლება თითებსაც აქვთ მეხსიერება . . .
მეც, მეტ–ნაკლებად მახსოვს ამ ქვეყნის ისტორია, შეიძლება წლები ტყვიის სიზუსტით ვერ მიგითითოთ, მაგრამ ისეთი მნიშვნელოვანი პერიოდები, როგორიცაა დედოფალ ელისაბედ I–ს ხანა, კარგად მახსოვს;
მით უმეტეს, ამ პერიოდს უკავშირდება ლიტერატურაში (და არა მხოლოდ), აღორძინების ხანაც, მარლო, შექსპირი . . .
ორი დედოფალი ერთ ქვეყანაში . . . ან ერთი უნდა დარჩეს, ან მეორე, დიდი ხანი ვერ აიტანდა ქვეყანა ორ დედოფალს, ქვეყანა დუღდა, გაეხვა შეთქმულებების ხან რეალურ და ხან არალეალურ ღრუბლებში . . .
შილერის ნაწარმოების ერთ–ერთი ყველაზე საინტერესო სცენაა ამ ორი მოქიშპე ქალბატონის შეხვედრა ფოთრინგეის ციხეში, სადაც მარიამი ქცევით თუ სიტყვებით ცდილობს დასცინოს და დაამციროს, მკაცრი და თავდაჯერებული დედოფალი ელისაბედი.
სწორედ აქ ჩანს ყველაზე კარგად, თუ რა დიდი განსხვავებაა ამ ორ ქალს შორის, მარიამი ვნებებს აყოლილი, თამამი ქალი, ხოლო ჟღალთმიანი მედიდური, ზვიადი, ნამდვილი მონარქის თვისებებით.
მაგრამ ეს შეხვედრა შედგა მხოლოდ შილერის პიესაში.
სინამდვილეში . . .
სინამდვილეში კი, მარიამ სტიუარტი თითქმის 20 წელი იყო ჟღალთმიანის ტყვეობაში და ამ დროის განმავლობაში, ისინი ერთხელაც არ შეხვედრიან ერთმანეთს.
მისი სილამაზეც თაყვანისმცემლების შექმნილია . . .
ფილმებში, სპექტაკლებში, წიგნებში ყველგან ულამაზესი და მომხიბვლელია, არც სინამდვილეში იყო მახინჯი, თუმცა არა ისეთი, როგორსაც წარმოვიდგენთ, დაახლოებით 40 წლამდე, ფუმფულა, ჭაღარა შეპარული ქალბატონი გახლდათ.
ელისაბედის გარშემოც უამრავი საყვარელი ირეოდა, მაგრამ მათ ანგარება ამოძრავებდათ ქალწული დედოფლისადმი და მხოლოდ გამორჩენის მიზნით ეტრფოდნენ მას.
რატომ ასეთი კონტრასტი? იქნებ იმიტომ, რომ მსხვერპლი ყოველთვის ლამაზია, მომხიბვლელია, რაც არ უნდა ცუდი იყოს და შეიძლება სინამდვილეში ცუდიც იყოს და ბოროტიც, მსხვერპლი ყველას გვეცოდება, ყველა მხარს ვუჭერთ და ვცდილობთ სადღაც ღობე–ღობე მისი გამამართლებელი საშუალებები ვეძებოთ.
ელისაბედისთვის არ იყო ადვილი სამეფო სისხლის დაღვრა, დედოფლის დასჯა, არც პიესაში და არც სინამდვილეში. იგი დიდ ხანს ფიქრობდა დაესაჯა თუ არა შოტლანდიის დედოფალი, მართალია ჩვენ, მაყურებლები ამას მხოლოდ სამი საათი ველოდით, მაგრამ ისტორიულად ეს ლოდინი თითქმის 20 წელი გაგრძელდა.
სიტუაცია დაიძაბა, რელიგიურ–პოლიტიკურ ნიადაგზე, პროტესტანტების და კათოლიკეების შუღლი პიკს უახლოვდებოდა, კათოლიკურ სამყაროს მარიამ სტიუარტის ხილვა სურდა სამეფო ტახტზე, საშიშროება იყო, რომ პაპი საფრანგეთს და ესპანეთს მოუქსევდა, ამ ამბავს ისიც ამძაფრებდა, რომ მარიამი დედით ფრანგი იყო, საფრანგეთში გაიზარდა, როგორც ნამდვილი კათოლიკე და მხარდაჭერის დიდი იმედი ჰქონდა.
აკი რამდენჯერმე ჩაიშალა კიდეც, მათ მიერ დაგეგმილი შეთქმულება ელისაბედის წინააღმდეგ.
ქვეყანაში არსებულმა მდგომარეობამ პიკს მიაღწია, ელისაბედი იძულებული შეიქნა მძიმე გადაწყვეტილება მიეღო.
კათოლიკურმა შეთქმულებებმა და კათოლიკური ქვეყნებიდან წამოსულმა საშიშროებამ, ხალხის შეხედულებებიც შეცვალა; მათთვის ყველაფერი კათოლიკური ინგლისის მტერი იყო. სწორედ ეს სიძულვილი ყოველივე კათოლიკურისადმი მნიშვნელოვან პოლიტიკურ ძალად იქცა სამომავლოდ.
განაჩენი სისრულეში იქნა მოყვანილი . . .
პ.ს.
პიესა ელისაბედის ტრაგედიით მთავრდება. შოტლანდიის დედოფალი ამაყად, თავაწეული მიემართება ეშაფოტისკენ, გარშემოტყმული თვალცრემლიანი. ერთგული და მოსიყვარულე მეგობრებით . . . და იმედით, რომ მისი შვილი, ელისაბედის გარდაცვალების შემდეგ დაიდგამს ორივე გვირგვინს . . .
ელისაბედი კი რჩება მარტო, მას ის ადამიანებიც მიატოვებენ, რომლებიც მართლაც ერთგულად ემსახურებოდნენ ბოლომდე.
ბეოვულფი არის ძველ ინგლისურ ენაზე დაწერილი ყველაზე დიდი ეპიკური პოემა, – ენა, რომელზეც საუბრობდნენ ანგლო–საქსურ ინგლისში, ნორმანების დაპყრობამდე. ნაწარმოები შეიცავს 3182 სტრიქონს და მოგვითხრობს მთავარი გმირის ბეოფულფის საგმირო საქმეების, ურჩხულ გრენდელთან, გრენდელის შურისძიების წყურვილით ანთებულ დედასთან და საგანძურის მცველ დრაკონთან წარმატებული ბრძოლების შესახებ.
ამბავი ბეოვულფისა
ბეოვულფი, სამ აქტად წარმოდგენილი “ბოროტსა სძლია კეთილმან” ხაზის კლასიკური ნაწარმოებია.
თხრობა იწყება დანიაში – სამეფოში, რომელსაც ყოველდღიურად თავს ესხმოდა და მუსრს ავლებდა გრენდელი.
როგორც კი, გითების პრინცმა ბეოვულფმა შეიტყო მეზობლების მძიმე ყოფის შესახებ, თავის მეომრებთან ერთად, მათ დასახმარებლად ნავით გაეშურა.
ისე ხდება, რომ ბეოვულფი და გრენდელი უიარაღოდ შეებრძოლებიან ერთმანეთს და კლავს მონსტრს, მოაგლეჯს რა ტორს.
დანიაში დიდმა მხიარულებამ დაისადგურა; მაგრამ ვერ ისვენებს გრენდელის პირსისხლიანი დედა, რომელსაც შურისძიება სწყურია; იგი მოულოდნელად თავს ესხმის მეფის სასახლეს. ბეოვულფი ურჩხულს მიაგნებს მის წყალქვეშა სამფლობელოში და განგმირავს დაუნდობელ ბრძოლაში.
ქვეყანას სიხარული დაუბრუნდა, ბეოვულფი უხვად დააჯილდოვეს.
პოემის კულმინაცია 50 წლის შემდეგ დგება, როდესაც ბეოვულფი უკვე ხანშიშესულია. ახლა უკვე გითების მეფეა და მისი სამეფო დგას საფრთხის წინაშე; მრისხანე დრაკონმა გამოიღვიძა, რომელიც აქამდე აურებელი სიმდიდრით სავსე საცავს იცავდა.
ბეოვულფი მიაგნებს დრაკონის სამფლობელოს, მოკლავს მას, თუმცა თვითონაც სასიკვდილოდ დაიჭრება.
პოემა სრულდება მეფის დაკრძალვით და საგმირო–სამგლოვიარო პროცესიით.
როდის დაიწერა ბეოვულფი?
ზუსტად არავინ უწყის, პირველად როდის დაიწერა ეს პოემა. ბეოვულფის მოქმედება გაშლილია მეეექვსე საუკუნის სკანდივანიის წარმართულ სამყაროში, თუმცა, ასევე შეიმჩნევა ქრისტიანული ტრადიციების გამოძახილიც. ჩანს, რომ პოემა თაობიდან თაობას ზეპირსიტყვიერებით გადაეცემოდა და ყოველი მომდევნო ბარდი თავისებურად ცვლიდა, ვიდრე არსებული ეგზემპლარი არ შეიქმნა, ანგლო–საქსური ინგლისის უცნობ ადგილას.
რამდენი წლისაა ხელნაწერი?
ამ დროისთვის, ბეოვულფი შემორჩენილია ერთადერთი, შუასაუკუნეობრივი ხელნაწერის სახით, რომელიც ინახება ლონდონში, ბრიტანულ ბიბლიოთეკაში.
ხელნაწერზე თარიღი არ არის მითითებული, ამგვარად, მისი ასაკის გამოთვლა შესაძლებელია გადამწერთა ხელწერის ანალიზით. ზოგიერთი მეცნიერი ვარაუდობს, რომ ხელნაწერი შეიქმნა X საუკუნის ბოლოს, ზოგი ადრეულ XI საუკუნეზე მიუთითებს, სავარაუდოდ, მეფე კნუდის პერიოდში, რომელიც 1016–1035 წლებში მართავდა ინგლისს.
დიდი ალბათობაა იმისა, რომ ბეოვულფის ეგზემპლარი შეიქმნა XI საუკუნის დასაწყისში, შესაბამისად, გამოდის, რომ ხელნაწერი დაახლოებით 1000 წელს ითვლის.
ხელნაწერი
ბეოვულფის გარდა, ხელნაწერი ასევე შეიცავს შუასაუკუნეების სხვა ნაწარმოებებსაც: წმ. ქრისტოფერის ქადაგება, აღმოსავლეთის საოცრებები, ილუსტრირებული სასწაულებრივი ურჩხულებით და უფორმო მონსტრებით, ალექსანდრეს წერილები არისტოტელეს და კიდევ ერთი, ძველი ინგლისური პოემის “ჯუდითი” არასრული ვერსია.
ამ კოლექციაში, ბეოვულფი ბოლოსწინა ნაწარმოებია, ხოლო მთლიანად კოლექციაზე ორი ანგლო–საქსი მწერალი (გადამწერი) მუშაობდა.
ვინ იყო ხელნაწერის მფლობელი?
ხელნაწერის ჩვენთვის ცნობილი პირველი მფლობელი იყო ლორენს ნოუელი, ძველი ინგლისური ენის პირველი მკვლევარი, რომლის სახელიც (1563წ) მითითებულია ხელნაწერის პირველი გვერდის თავში.
შემდეგ, ბეოვულფის ხელნაწერს ვხედავთ სერ რობერტ ქოთონის ცნობილ კოლექციაში, რომელიც ასევე ფლობდა ლინდისფარნის სახარებებს და თავისუფლების დიდი ქარტიის ბრიტანული ბიბლიოთეკის ორ ეგზემპლარს – ვიდრე გადავიდოდა მისი ვაჟის სერ თომას ქოთონის, შემდეგ კი შვილიშვილის – სერ ჯონ ქოთონის საკუთრებაში, რომელმაც ხელნაწერი თავის ქვეყანას უანდერძა. ქოთონის ბიბლიოთეკა, ბრიტანული მუზემის ერთ–ერთ სადამფუძნებლო კოლექციას წარმოადგენდა 1753 წელს, ვიდრე 1973 წელს მთლიანად ბრიტანული ბიბლითეკის ნაწილად არ იქცა.
რატომ არის ხელნაწერი დაზიანებული?
XVIII საუკუნეში, ქოთონის ხელნაწერები უსაფრთხოების მიზნით გადაიტანეს ვესტმინსტერში, ეშბერნამის (Ashburnham) სახლში.
1731 წლის, 23 ოქტომბრის ღამეს, სახლში ცეცხლი გაჩნდა, სამწუხაროდ ბევრი ხელნაწერი დაზიანდა, ზოგიერთი კი საერთოდ განადგურდა.
ბეოვულფი შედარებით გადაურჩა ხანძარს, მაგრამ მომდევნო წლების შეუსაბამო მოვლით და დაუცველობით, ხელნაწერს დიდი ზარალი მიადგა, ფურცლების ზედაპირიდან ასოები ქრებოდა და იცრიცებოდა. 1845 წელს, ჩარჩოებში მოათავსებული ხელნაწერი უაღრესად მოწყვლადია და ხელთ იპყრობენ მხოლოდ უდიდესი რუდუნებით და სიფრთხილით.
ბეოვულფის თანამედროვე ვერსიები
მიუხედავად იმისა, რომ ბეოვულფი შექმნილია ანგლო–საქსურ ეპოქაში, იგი კვლავ იპყრობს თანამედროვე აუდიტორიის ყურადღებას. პოემა საფუძვლად დაედო მრავალ ფილმს, სპექტაკლს, ოპერას, გრაფიკულ ნაწარმოებებს და კომპიუტერულ თამაშებს. უახლეს ვერსიებს შორის აღსანიშნავია მე-13 მებრძოლი (1999); ისლანდიურ-კანადური ერთობლივი პროდუქტი „ბეოვულფი და გრენდელი“ (2005); და ბეოვულფი (2007),რეი უინსთონის, ენთონი ჰოფქინსის და ანჯელინა ჯოლის მონაწილეობით.
ბეოვულფი ნათარგმნია მრავალ ენაზე, მათ შორის, თანამედროვე ინგლისურ, ჰოლანდიურ, ფრანგულ, გერმანულ, ბერძნულ, იტალიურ, იაპონურ, რუსულ, ტელუგუ, ქართულ და ა.შ. ენებზე.
საუკეთესო თარგმანად მიიჩნევენ ნობელის პრემიის ლაურეატის სიმუს ჰინის მიერ, თანამედროვე ინგლისურ ენაზე შესრულებული ვერსიას, ანგლო–საქსური ელფერის შენარჩუნებით. პოემის ეს თარგმანი გახდა წლის წიგნის ჯილდოს მფლობელი 1999 წელს.
ჰარიეთ ჯაქობსი დაიბადა ჩრდილოეთ კაროლინის შტატში, მაშინ როდესაც მონათმფლობელობა ჯერ კიდევ დუღდა; ცხოვრობდა იმ პერიოდში, როდესაც სახეზე იყო ყველა სახის უთანასწორობა მდედრობით სქესთან მიმართებაში, და ორმაგი დატვირთვით შავკანიანი ქალებისთვის.
მომავალ მწერალს წერა–კითხვა თეთრკანიანმა ქალბატონმა ასწავლა (პატრონმა). კეთილი ქალბატონის გარდაცვალების შემდეგ ჰარიეტი მიყიდეს თეთრკანიან ბატონს, რომელიც იძულებით ამყარებდა მასთან სქესობრივ კავშირს. მას გაექცა და თავი შეაფარა ასევე თეთრკანიან საყვარელს, რომლისგანაც ორი შვილი შეეძინა და რომლებიც ჰარიეტის ბებიასთან იზრდებოდნენ.
“ნაკლებად დამამცირებელია საკუთარი “მე”–ს დათმობა, ვიდრე ძალადობის მორჩილება” – მოგვიანებით, გულახდილად წერს ჰარიეტი.
იგი გამოექცა მფლობელს და ხმები დაყარა, რომ ჩრდილოეთს შეაფარა თავი.
დაჭერის და მონობის უღელში დაბრუნების შიშით, ჰარიეტი თითქმის 7 წელი იმალებოდა, თავისი ბატონის ქალაქში, ბებიის სახლის ძალიან პატარა, ბნელ სხვენში. ერთადერთი რამ, რაც სიცოცხლეს მატებდა იყო საკუთარი ხელით გახვრეტილი ჭუჭრუტანიდან თავისი შვილების ცქერა.
საბოლოოდ, მან ჩრდილოეთს შეაფარა თავი და დასახლდა როჩესტერში, ნიუ იორკში, სადაც ფრედერიკ დუგლასი გამოსცემდა ანტიმონათმფლობელურ გაზეთს “ჩრდილოეთის ვარსკვლავი”, სწორედ მის სიახლოვეს (სენეკა ფოლსში) მიიღეს ქალთა უფლებების კონვენციაც (სენეკა ფოლსის კონვენცია).
აქ ჰარიეტი შეხვდა და დაუმეგობრდა ემი პოსტს – კვაკერ ფემინისტ აბოლიციონისტს, რომელმაც ურჩია ჰარიეტს დაეწერა ავტობიოგრაფია.
წიგნში ავტორი მძაფრად ამხელს შავკანიანი მონა ქალების სექსუალურ ექსპლუატაციას.
ჯაქობსის წიგნი, ისევე როგორც დუგლასის, წარმოადგენს მონათმფლობელური ნარატიული ჟანრის შემადგენელ ნაწილს, რომელიც სათავეს ჯერ კიდევ კოლონიური პერიოდიდან იღებს.
ჰარიეტ ჯაქობსის შესახებ სტატიის თარგმნისას, ფოსტაზე მომივიდა CNN ბლოგის შეტყობინება ახალი პოსტის შესახებ, საკმაოდ მძიმე სათაურით “ჰაიტის დაზარალებულთა უბედურებას გაუპატიურების შემთხვევებიც დაემატა” და კიდევ უფრო მძიმე ფოტოებით.
მარი კენა მიშელი
ჰარიეტის და ჰაიტის ბანაკებში მცხოვრები ქალების ამბავი შეიძლება ძლიერ კავშირში არ იყოს ერთმანეთთან, მაგრამ ვფიქრობ, ძალადობა არ ცნობს ეპოქებს და იმ ფონზე, რომ დღეს ქალის როლი გაცილებით ძლიერია, აქვს უფლებები, არსებობს უამრავი ქალთა ორგანიზაცია თუ ზოგადად ადამიანთა უფლებების დაცვის ორგანიზაციები, ეს ადამიანები კი კვლავ ასეთ პირობებში, დაუცველები და მუდმივი საფრთხის ქვეშ ცხოვრობენ.
მარი კენა მიშელის ამბავიც ტრაგიკულია. დედა მიწისძვრის შემდეგ ნანგრევებში იპოვა გარდაცვლილი.
ღამით, ბანაკისკენ მიმავალ მარი კენას თავს დაესხა რამდენიმე მამაკაცი, სახეზე ჩამოაცვეს პოლიეთილენის პარკი და გააუპატიურეს. 19 წლის ასაკში გოგონა დარჩა უიმედოდ და უმწეოდ.
ფოტოჟურნალისტმა, ნადაი ნიუჰაუსმა, თავის ფოტოობიექტივზე დეტალურად ასახა ათეულობით, ძალადობის (გაუპატიურების) მსხვერპლი ახალგაზრდა ქალის ცხოვრება – ცხოვრება, რომელიც საფუძვლიანად შეიცვალა მიწისძვრის შემდეგ.
ავტორი გვიამბობს თუ როგორი გასაოცარი გრძნობით იყო შეთვისებული მორელასთან, როგორ აქცია მორელამ საზოგადოებას ზურგი და ბედნიერი გახადა იგი.
მორელა ფრიად განსაწავლული და ნიჭიერი ქალი იყო, მან გააცნო ავტორს უამრავი მისტიკური ლიტერატურა. მაგრამ ცოტა ხანში მას შეზარდა მორელას ხმა, ცივი თითები, სევდიანი თვალები . . . მორელა ხვდებოდა ამას, მაგრამ არაფერს ამბობდა, უთქმელობით კი ნელ–ნელა ილეოდა.
ავტორს ძლიერ შეებრალა მეუღლე, მაგრამ არ მალავდა, რომ მის სიკვდილს ელოდა და ღიზიანდებოდა რომ ეს პროცესი ასე ჭიანურდებოდა . .
არაერთხელ მოიხმო მორელამ სასთუმალთან, უთხრა რომ კვდება, მაგრამ მაინც იცოცხლებს, ხოლო სული რომ გაეყრება მათი შვილი იცოცხლებდა.
“I am dying, yet shall I live.”
ავტორს აუხდა მისი სიტყვები, დედის სიკვდილამდე დაიბადა ბავშვი.
პატარა გოგო რაც უფრო იზრდებოდა მით უფრო ემსგავსებოდა დედას არა მარტო გარეგნობით, არამედ აზროვნებითაც. მამამ შვილი დაუმალა საზოგადოებას, ისინი არასოდეს საუბრობდნენ დედაზე. სახელიც კი არ დაურქმევია და “ჩემს შვილს” და “ჩემს გოგოს” ეძახდა. თუმცა ბავშვის მონათვლისას მამას უეცრად აღმოხდა – “მორელა” და ბავშვმაც გასცა პასუხი – “აქ ვარ!” საგვარეულო სამარხის შავ ფილებზე გადავარდა. ის მოკვდა, თავისი ხელით წაიღო მამამ შვილი და დიდხანს საწყალობლად იცინია, როდესაც პირველის ნაკვალევსაც ვერ მიაგნო, როცა საძვალეში მეორე მორელა ჩაასვენა.
ინგლისური რომანტიზმის გამორჩეული წარმომადგენლის ჯორჯ გორდონ ბაირონის შემოქმედება მჭიდროდ არის დაკავშირებული ეროვნულ–განმათავისუფლებელ მოძრაობასთან, ინგლისში ლუდიტების მოძრაობასთან, ირლანდიის ბრძოლასთან ინგლისის კოლონიალური რეჟიმის წინააღმდეგ, ეროვნულ–განმათავისუფლებელ მოძრაობებთან ესპანეთში, იტალიაში, საბერძნეთში.
საკუთარი შემოქმედებით, ბაირონი აშკარა უარყოფით და დამცინავ განწყობილებას გამოხატავდა ინგლისის მაღალი საზოგადოების მიმართ, მიუხედავად იმისა, რომ თვითონაც ამ საზოგადოების თვალსაჩინო წარმომადგენელი გახლდათ. ამ საზოგადოების სხვა წარმომადგენლები მის ლექსებსა თუ პოლიტიკურ გამოსვლებში კითხულობდნენ დაუნდობელ სიმართლეს, რომელიც მათი პრივილეგიების წინააღმდეგ იყო მიმართული. ისინი ყოველნაირად ცდილობდნენ შეელახათ მისი რეპუტაცია, მოენათლად იგი აღვირახსნილ და უზნეო ადამიანად.
ყოველივე ამან, ბაირონი აიძულა დაეჩქარებინა თავისი გამგზავრება ინგლისიდან.
ბაირონის შემოქმედების განვითარება სხვადასხვანაირად მიმდინარეობდა მისი ცხოვრების სხვადასხვა ეტაპზე. მისი შემოქმედების ის ნაწილი, რომელიც პირელ მოგზაურობამდე შეიქმნა, ჯერ კიდევ აშკარად უმწიფარია, სადაც პოეტი ჯერ კიდევ ვალს იხდის წინამორბედი ლიტერატურული ტრადიციების მიმართ. ბაირონის შემოქმედებაში არსებითი ცვლილება შეინიშნება მისი პირველი მოგზაურბიდან დაბრუნების შემდეგ. შეიძლება უკვე ითქვას, რომ იგი უკვე აყალიბებს საკუთარ პოეტურ ხელწერას, პოეტი ქმნის ორიგინალური გმირის – საზოგადოებიდან განდგომილი, ზედმეტი ადამიანის სახეს.
1816 წლის შემოდგომაზე, ბაირონი იტალიაში მიემგზავრება. მან იტალიაში თავისი მებრძოლი სულისკვეთებისა და შემოქმედებითი ცხოვრებისათვის საუკეთესო ასპარეზი ჰპოვა. მას აქ საშუალება მიეცა თავისი უზარმაზარი ენერგია და მისწრაფება მოქმედებისაკენ ჩაექსოვა იტალიელი ხალხის ეროვნულ–განმათავისუფლებელ ბრძოლაში ავსტრიელი დამპრყობლების წინააღმდეგ. იტალიელი ხალხის დიდი პატრიოტის დანტე ალიგიერის სახეა გამოკვეთილი ბაირონის, ამ პერიოდში შექმნილ პოემაში “დანტეს წინასარმეტყველება”, პოეტი ამ პოემაში დანტეს პირით მეტყველებს, იტალიელ ხალხს ბედ–იღბალს უწინასარმეტყველებს. იგი იტალიელებს ბრძოლისკენ მოუწოდებს, ხოლო ამ ბრძოლის განხორციელების გზა კი, მისი აზრით, იტალიელი ხალხის გაერთიანებაა. ეს ნაწარმოები ეროვნულ–განმათავისუფლებელი ბრძოლის სულისკვეთებითაა შექმნილი, პოეტი მიმართავს წარსულის ისტორიულ ამბებს, რათა მოძებნოს ბრძოლის სულისკვეთებით შეპყრობილი გმირების სახეები;
ლორდ ბაირონის შემოქმედებაში უმნიშვნელოვანესი ადგილი უჭირავს პოემას “ჩაილდ ჰაროლდის მოგზაურობა”. ამ ნაწარმოების შექმენის იდეა ბაირონს მაშინ ჩაესახა, როდესაც მოგზაურობის თითქმის ნახევარი განვლილი ჰქონდა.
პოემას საფუძვლად დაედო მოგზაურობის დროინდელი დაგროვილი ჩანაწერები, შთაბეჭდილებები, დღიურების ფრაგმენტები.
სწორედ ეს იყო მიზეზი იმისა, რომ გამოსვლისთანავე პოემის გმირში იცვნეს ავტორი. თუმცა თვით პოეტი უარყოფდა თავის გმირთან გაიგივების ტენდენციას.
ამ ნაწარმოებში უკვე ჩნდება ბაირონის, როგორც რევოლუციური რომანტიზმის წარმომადგენლის სახე. პოემის კომპოზიცია ქაოსურია, აქ ვერ ნახავთ ჰარმონიულ სიუჟეტს, პოემის გმირი ჩაილდ ჰაროლდი შიგადაშიგ ქრება პოემის ფურცლებიდან, ხოლო IV სიმღერაში კი პრაქტიკულად უჩინარდება. მას სხვა გმირებისგან გამორჩეული ხასიათი აქვს. იგი საზოგადოებისგან ზურგშექცეული პიროვნებაა. ჩაილდ ჰაროლდი, არისტოკრატიული წარმოშობის ახალგაზრდა ტოვებს სამშობლოს და მიდის სამოგზაუროდ შორეულ ქვეყნებში. მას მობეზრდა ყველაფერი: მაღალი საზოგადოება, მხიარულება, გარშემო მყოფი ადამიანები, მშობლიური კუთხე, მეგობრები. იგი გაურბის ცხოვრებას.
ჩაილდ ჰაროლდი არ მოგზაურობს რაიმე ცოდნის, გამოცდილების ან შთაბეჭდილების შეძენის მიზნით. მას არც ცხოვრებაში საკუთარი ადგილის პოვნა აინტერესებს. მთელი პოემა არის ცხოვრებით უკმაყოფილი პიროვნების პოეტური აღსარება, რომელიც თავდავიწყებას მოგზაურობაში ეძებს. მაგრამ მძლავრი, ყოვლისმომცველი სულის გამო ვერ ახერხებს ამას; მისი გაქცევაც ტრაგიკულად მიმდინარეობს, რადგან ყველა და ყველაფერი, რასაც იგი ნახავს, კიდევ უფრო აღრმავებს მის პიროვნულ ტრაგედიას, რომელიც ფართო ზოგადსაკაცობრიო მასშტაბს იღებს.
პოემის პირველ სიმღერაში მოთხრობილია გმირის მოგზაურობის შესახებ პორტუგალიასა და ესპანეთში. მოცემულია ესპანელი ხალხის განმათავისუფლებელი ბრძოლა ნაპოლეონის დამპყრობლური შემოსევის წინააღმდეგ. პოეტი აკრიტიკებს დაპყრობით ომს, მიესალმება განმათავისუფლებელ ბრძოლას და ხედავს ხალხის – იმ უბრალო ესპანელი ადამიანების როლს ამ ბრძოლაში, რომლებმაც სამშობლო მტრებისა და მოღალატეებისგან იხსნეს. იგი აქვე ამხელს მმართველ ძალას, რომლებმაც უღალატეს სახელმწიფოებრივ ინტერესებს.
მეორე სიმღერა მიეძღვნა ალბანეთს და საბერძნეთს. აღწერს რა ჰაროლდის ყოფნას ალბანეთში, ბაირონი აღწერს თავის თავგადასავალს ამ ქვეყანაში. ის პატივისცემით მოიხსენიებს ალბანელებს მათი სიკეთისთვის, გულუხვობისთვის და სტუმართმოყვარეობისთვის.
იმედგაცრუების ნოტები ჟღერს ჰაროლდის თხრობაში, როდესაც ის შედის საბერძნეთში. ეს ქვეყანა თურქეთის უღელქვეშაა მოქცეული. ბაირონი მათ ბრძოლისკენ მოუწოდებს, თავადაც უშუალოდ მონაწილეობს საბერძნეთის ეროვნულ–განმათავისუფლებელ ბრძოლაში. სწორედ ამ ქვეყანასთან არის დაკავშირებული პოეტის ცხოვრების და შემოქმედების უკანასკნელი ეტაპი.
მესამე სიმღერა იწყება და მთავრდება თავის ქალიშვილ ადასადმი ბაირონის სულისშემძვრელი მიმართვით, რომლის ნახვა მას აღარ ეწერა. მესამე სიმღერა შეიცავს ბიოგრაფიულ და პოლიტიკურ სკეტჩებს. როდესაც მან გადალახა ბელგია, ეწვია ვატერლოოს ბრძოლის ველს. იგი გამოთქვამს აზრს, რომ ეს ბრძოლა მსოფლიო ისტორიის ერთ–ერთი ტრაგიკული ფურცელთაგანია.
რთულია მისი დამოკიდებულება ნაპოლეონის მიმართ. ერთის მხრივ, მან იმპერატორი მიიჩნია ტირანად, მაგრამ მეორე მხრივ მიიჩნევს, რომ იმ რეაქციულმა ძალებმა, რომლებმაც დაამარცხეს ნაპოლეონი, უფრო მეტი ზიანი მოუტანეს ევროპის ერებს.
მეოთხე სიმღერა ბაირონმა იტალიას მიუძღვნა; იგი ხატავს დიდი წინაპრებისა და ტრადიციების ქვეყანას. იგონებს წარსულის საგმირო მოვლენებს და ეს ჟღერს როგორც მოწოდება განმათავისუფლებელი ბრძოლისკენ ქვეყნის გაერთიანებისთვის.
ჩაილდ ჰაროლდის ტრაგიზმს ყველაზე მეტად ზრდის იმის შეგრძნება, რომ ადამიანი ასე დაკნინებულია და დაბეჩავებულია უცხოელი დამპყრობლების წინაშე. ნაწარმოებში არავითარი სიუჟეტური ჩარჩოები არაა დაცული, ბაირონი თავის აზრებს სხვადასხვა ქვეყნის ღირსშესანიშნავი ადგილებისა თუ იქ მიმდინარე მოვლენების ფონზე გამოთქვამს.
“ჩაილდ ჰაროლდი”–ს დამსახურებაა მისი რევოლუციური სულისკვეთება, თანამედროვე ცხოვრების ფართო კრიტიკული მიმოხილვა, ბუნების სურათების გაცოცხლება, ზოგჰერ მშვიდი და წყნარი, ზოგჯერ ქარიშხლიანი და ბობოქარი, – სრული ანარეკლი პოეტის მოუსვენარი ბუნებისა.
- რას ამბობს შენი მოხუცი? სანამ არ ჩამოექცევა თავზე ყველაფერი, არ გამოდის იქედან?
- არა, ჯიუტად ფეხს არ იცვლის ერთი ადგილიდან, ჩვენ აღარ ვეხმარებით, იქნებ შიმშილით მაინც ამოხდეს სული . . .
- რამ გაგაბოროტა? არც დედაშენი ეხმარება?
- არა
- რას ელოდებით?
- ფულს, ბევრ ფულს
- როდის?
- რაც მალე ჩაძაღლდება ეგ მოხუცი
* * *
- რაო გუდია, აიღე პენსია? – გაეხმაურა ნოშრევანი მეზობელი აივნიდან.
- არა, ხვალ იქნებაო
- ჩამოდი სკვერში, ნარდი გავაგოროთ
- შეუძლოდ ვგრძნობ თავს, რაღაც მუხლები მიკანკალებს, იყოს სხვა დროს . . .
ცოტა ხნის შემდეგ კარზე კაკუნი გაისმა.
- აი გუდია, შენ არ ჩამოხვედი, ჩვენ გესტუმრეთ – გუდიას ოთახში შემოაბოტეს მეგობრებმა.
- თქვენ ნარდი გააწყეთ, მე ჩაის მოგიმზადებთ, ცოტა მურაბაც უნდა მქონდეს – გაფრაკუნდა გუდია სამზარეულოში.
- სად არიან შვილები, შვილიშვილები გუდია, არ გეხმაურებიან?
- არა, არავინ მოსულა, არ მელაპარაკებიან
- რატომ?
- ინვესტორებს უარი ვუთხარი
- ჰო, მაშინ რა გასაკვირია, რომ არ გელაპარაკებიან . . . და რას ელოდებიან
- ან ჩემს სიკვდილს ან დიდ ნგრევას
* * *
- აჰა, ბიჭებო მოვედი, დღეს ცოტა უკეთ ვარ, პენსია ავიღე – სკვერში ესტუმრა გუდია მეგობრებს.
- აბა ვითამაშოთ ნარდი?
- აბა რა, აბა რა
- გაიგე ბიჭო, ჩვენ პრეზიდენტს რა უთქვამს?
- რაო?
- რაო და კბილები უნდა გაგიმაგროთ მოხუცებსო
- აჰაჰაჰა – ჩაიქირქილა გუდიამ, – რად უნდა ლიმონიან ჩაის მაგარი კბილები?
- არა, შენ ვერ მიხვდი
– აბა რა ოხრად მინდა 80 წლის კაცს მაგარი კბილები, ფეხზე ბატკანმობმული დავჩოჩიალობ . . .
- პირი რომ კარგად მოვმუწოთ და ენას კბილი დავაჭიროთ ხოლმე საჭირო დროს, – ეშმაკურად ჩაუკრა თვალი ნოშრევანმა.
–––––––––––––––––
15 იანვარს , გუდიას, კიდევ ერთხელ და ვგონებ არა უკანასკნელად ვესტუმრებით, იქნებ მივაწვდინოთ ხმა ვისაც ჯერ არს და მოხედონ სკვერს რაც შეიძლება მალე (!!!!!!!!)
პ.ს. რაც უფრო მეტი ვიქნებით, მით უფრო გაუხარდება ჩვენს მოხუცს, თან პენსია ახალი აღებული აქვს და დაგვპირდა ცხელი გლინტვეინით გაგიმასპინძლდებითო
