ირანის ლომი: სიმინ ბეჰბაჰანი


ინტერვიუ გამოჩენილ ირანელ მწერალთან შივა რაჰბარანმა 2011 წლის ოქტომბერში ჩაწერა.
სიმინ ბეჰბაჰანი 1927 წელს, თეირანში დაიბადა. მწერალი ქალი, რომელსაც ხშირად მოიხსენიებენ როგორც “ირანის ლომს”, ორჯერ დაასახელეს ნობელის პრემიაზე ლიტერატურის დარგში. მწერალს 1998 წელს Human Rights Watch-ის გრანტი, ხოლო 1999 წელს კარლ ფონ ოსიეცკის მედალი გადაეცა ირანში სიტყვის თავისუფლებისთვის ბრძოლისთვის. 

———————–

შივა რაჰბარან: როგორი წარმოდგენა აქვს ირანელ ხალხს დემოკრატიაზე? ბევრი ფიქრობს რომ დემოკრატია არ უხდებათ ირანელებს.

სიმინ ბეჰბაჰანი: ირანელებსაც მეტ-ნაკლებად ისეთივე წარმოდგენა აქვთ დემოკრატიაზე, როგორც მსოფლიოს სხვა ერებს. დემოკრატია ხალხის მმართველობას ნიშნავს და სასურველია იქამდე ვიდრე დიქტატორულ კონდიციას მიაღწევს. და მართლაც, რატომ შეიძლება დემოკრატია ვინმეს უფრო უხდებოდეს, ვიდრე ირანელს? დასავლეთის ერებმაც არც თუ ისე შორეულ წარსულში გაიარეს დიქტატორული პერიოდები და არ არსებობს დასავლური სახელმწიფო, რომელიც ჩანასახშივე დემოკრატიული იყო.

დემოკრატია ადამიანის ფიქრისა და განსჯის პროდუქტია. ფილოსოფოსები და მოაზროვნეები ყოველთვის ხატავდნენ უტოპიურ ქვეყანას, სადაც ყველაფერი ისე არის, როგორც უნდა იყოს და სადაც ხალხი თავისუფლად და ბედნიერად ცხოვრობს, თუმცა პრაქტიკულად ეს ყველაფერი ბოლო საუკუნეებისკენ შესრულდა. უფრო მეტიც, ყველაზე თავისუფალ და განვითარებულ ქვეყნებში, დრო და დრო, დემოკრატიის საზღვრებს სცდებიან კიდეც ან ქვეყანას რომელსაც თავისთვის სურს დემოკრატია, უგულებელყოფს სხვა ქვეყნის თავისუფლებებს.

ამგვარად, ირანელებსაც სურთ დემოკრატია, თუმცა მგონია რომ არსებული გამოცდილების გათვალისწინებით, ჯერ არ მისულან იმ დასკვნამდე რომ ასეთი ტიპის სახელმწიფო სჭირდებათ.

კონსტიტუციური და ისლამური რევოლუცია, დროის მცირე მონაკვეთში მოხდა თავისუფლების მოპოვების იმედით. თუმცა, დასაწყისშივე, ხალხის ოცნება თავისუფლებაზე ტირანიის საშინელებად იქცა. მჯერა რომ ასეთი გამოცდილება და რეგრესი აუცილებელია ხალხისთვის რომ ესწრაფოდნენ თავისუფლებისკენ და ხალხის ჭეშმარიტი მმართველობისკენ.

დღეს, კიდევ ერთი ჰიტლერი ვერ გაჩნდება და გერმანიას ჯოჯოხეთური დიქტატურის საბადოდ ვერ გადააქცევს. ამ მძიმე გამოცდილების შემდეგ, გერმანიას მარადიული იმუნიტეტი აქვს ასეთი ტიპის სახელმწიფო მმართველობის მიმართ.

ჩვენი მოაზროვნეებიც იცვლებიან იმ გამოცდილებაზე დაყრდნობით, რაც ისლამურ სახელმწიფოში მიიღეს. ისინი აღარასოდეს დაუჭერენ მხარს იმ ტირანიას, რასაც დაუშვათ ოცი წლის წინ. ვხედავთ რომ ადამიანების სიკვდილით დასჯა და დაპატიმრება აღარ იძლევა სასურველ შედეგს! მიუხედავად იმისა რომ თავისუფლების მხარდამჭერებს იჭერენ, მომავალი მაინც ნათლად გვესახება და ნაბიჯ-ნაბიჯ ვიძენთ იმ ცოდნას, რაც დემოკრატიის მოპოვებას სჭირდება.

შივა რაჰბარან: დასავლეთში, ზოგიერთი ანალიტიკოსი ირანულ რევოლუციას “ირანულ ექსპერიმენტს უწოდებს”. რასაც ამ ფრაზაში გულისხმობენ, თანამედროვეობისა და რელიგიის სინთეზია. როგორ ფიქრობთ ეს სინთეზი რეალურია?

სიმინ ბეჰბაჰანი: 1400 წლიან ჩავარდნას ვერასოდეს აუვლი გვერდს. ისლამურ სახელმწიფოში ისეთი სადამსჯელო ღონისძიებები ტარდება, რაც სრულიად შეუსაბამოა დღევანდელობისთვის და ამ ეპოქისთვის, მაგალითად ქურდისთვის ხელის მოჭრა, მოღალატე ცოლებისა და ქმრების ჩაქოლვა ან დამნაშავეების გაშოლტვა.

ცხადია, თანამედროვე მსოფლიო ხელის ან ფეხის მოჭრას, ჩაქოლვას ან გაშოლტვას ადამიანის უფლებების დარღვევად მიიჩნევს და თუ ეს კანონები არ შეესაბამება თანამედროვე მსოფლიოს მოთხოვნებს, ამ ტიპის ერების წარმატება სრულიად ეჭვქვეშ დგება და მხოლოდ სასწაულს შეიძლება მივანდოთ.

შივა რაჰბარან: როგორც მწერალი, სად და როგორ ხედავთ თქვენს როლს ირანულ საზოგადოებაში? თუ გავითვალისწინებთ წინა მთავრობის პოლიტიკასაც, სახელოვნებო ასპარეზზე მოღვაწეობა საკმაოდ რთულია ირანში, რამდენად ნაყოფიერია ლიტერატურული პროცესები და როგორ ვითარდება?

სიმინ ბეჰბაჰანი: მიუხედავად ჩემი ასაკისა, თამამად შემიძლია ვთქვა რომ ცენზურაზე ნერვიულობის გარეშე კალამი ფურცელს არ შეხებია. ცენზურა ყოველთვის მაჯლაჯუნასავით აწევს ჩემს ფიქრებსა და აზრებს. წინა მმართველობის დროსაც და ახლაც, ისლამურ სახელმწიფოში, ყოველთვის ვამბობდი და ვამბობ რომ, ცენზურის მანქანა რომელიც ფილტრავს თითოეულ ნაწერს, ყოველი მწერლის თავში იბუდებს და ჩასისინებს: “ეს არ დაწერო, ამას არ გამოაქვეყნებენ.” მაგრამ ნამდვილმა მწერალმა ამ სისინს ყური არ უნდა უგდოს, ნამდვილმა მწერალმა უნდა დაწეროს. ბოლოს და ბოლოს, ერთ დღესაც ხომ იხილავს დღის შუქს მისი ნაწერი, ოღონდ იმ პირობით რომ მწერალი სიმართლეს იტყვის და არ ითვალთმაქცებს.

რასაკვირველია, ცენზურის წნეხი გაიძულებს მიმართო მეტაფორას, სიმბოლოებს, რაც თავის მხრივ ავარჯიშებს შენს ფანტაზიას, თუმცა ეს არ ასუსტებს მწერლის ოცნებას თავისუფლებაზე.

simin_behbahani

შივა რაჰბარან: ანუ ხელოვნებას სჭირდება პოლიტიკა?

სიმინ ბეჰბაჰანი: პოლიტიკა დიდ გავლენას ახდენს ადამიანებზე, ბუნებრივია ხელოვანზეც და მითუმეტეს მწერალზე. რაც არ უნდა შორს იდგეს მწერალი პოლიტიკისგან, მაინც შეუძლებელია თავი აარიდო ასეთ დომინანტ ატმოსფეროს. პოლიტიკა მწერლის შემოქმედებითი ცხოვრების ნაწილია. მწერლის პროტაგონისტები იმ გრძნობების კონტექსტში იბადებიან, რასაც ეს გავლენიანი ატმოსფერო წარმოშობს. როგორ შეიძლება მწერალი გაემიჯნოს ამ გრძნობებს და მარსიდან ჩამოსული პროტაგონისტები შექმნას?

შივა რაჰბარან: ეხმაურება ლიტერატურა იმ ანომალიებს, რომელიც სხვადასხვა ერებმა წარმოშვეს, წარსულში და ახლაც? შეასრულა თუ არა კონსტრუქციული როლი ხასიათის ცვლილებაში და ნორმალური მდგომარეობის შექმნაში?

სიმინ ბეჰბაჰანი: რასაკვირველია. ჩვენი ლიტერატურა ყოველთვის პასუხობდა თანამედროვე მოვლენებს.  შაჰნამე უდიდესი ეპოსია, იდეების, სიბრძნის, რჩევების, მეგზურობის და წეს-ჩვეულებების საგანძური. ამ თვალუწვდენელი შრომით, ფირდოუსმა ირანელ ერში გააღვივა სულგრძელობის, სიმშვიდის და სიამაყის გრძნობა, რომელიც არაბული უღელის ქვეშ დაკარგა ირანმა და გახლეჩილ ერს გაერთიანებისკენ უბიძგა.

ჩვენი პოეტების უმრავლესობა, რომლებიც თვით ყველაზე ტირანი მეფეების კარზე მეხოტბეებად მოღვაწეობდნენ, თავიანთ შემოქმედებას მმართველების გამოსაფხიზლებლად, სამართლიანობის აღსადგენად და ხალხის კეთილდღეობისთვის იყენებდნენ. ნებისმიერ ეპოქაში, მწერალი ქმნიდა იმ ნაწარმოებს, რომელიც მისი ერის, საზოგადოების ინტერესებს პასუხობდა, რაც თავისთავად ეხმარებოდა და მეგზურობას უწევდა ქვეყანას რთულ პერიოდში.

შივა რაჰბარან: დასავლეთში, ზოგიერთ მწერალს შურს კიდეც მესამე მსოფლიოს ქვეყნების და იმ ქვეყნების, სადაც ნაკლები თავისუფლებაა.  ისინი ფიქრობენ რომ თავისუფლების შეზღუდვა მწერლებს აიძულებთ უფრო შემოქმედებითად მიუდგნენ სამუშაოს, რათა გადმოსცენ ის, რის თქმასაც უკრძალავენ. ამ შეხედულების თანახმად რაც უფრო დიდია ტირანიის კედელი, მით უფრო დიდია ამ კედელში სარკმელების დატანების შესაძლებლობა.  ეთანხმებით ამ აზრს?

სიმინ ბეჰბაჰანი: რაც უფრო მკაცრია წესი და რაც უფრო იზღუდები, მით უფრო მეტად მონდომებულია მწერალი იპოვოს ის განსაკუთრებული ტექნიკა თუ ხლართები, რომლის საშუალებითაც თავს დააღწევს ამ წნეხიდან. შემდგომში, სწორედ ეს ტექნიკა და ხლართები ალამაზებს მწერლის შემოქმედებას. მაგრამ, თანამედროვე სამყაროში, ლინგვისტური ხლართები არც ისე მიმზიდველია და რაც უფრო გულწრფელი და ინტიმურია მკითხველსა და მწერალს შორის ურთიერთობა, მით უკეთესია.

ამგვარად, ქვეყნებს, რომელთაც არ აქვს კედლები, არც სარკმელი სჭირდება, რადგან მთელი სამყარო მათი ხედვის არეშია და მყისიერი კონტაქტის დამყარება შეუძლიათ მკითხველებთან. მეც ჩემის მხრივ მშურს მათი, მათი თავისუფალი სამყაროსი.

შივა რაჰბარან: მიგაჩნიათ რომ იკონოკლასტური პოეტი ბრძანდებით და არც ისე ფართოდ აღიარებული?

სიმინ ბეჰბაჰანი: იკონოკლასტურობა მხოლოდ მაშინ არის მისაღები და სასურველი თუ საზოგადოება ან საზოგადოების გარკვეული ნაწილი გახსნილია ამისთვის. ლიტერატურა, რომელსაც საზოგადოება თავის თავს ვერ დაუკავშირებს რაიმე ფორმით, დიდხანს ვერ გაძლებს. ვიყავი იკონოკლასტური, მაგრამ არასოდეს გამიწყვეტია ირანის ძირძველ ლიტერატურასთან დამაკავშირებელი ძაფები. ვერავინ შექმნის რაიმე ღირებულს, თუ არ იცის საკუთარი ენის და ლიტერატურის წარსული. ენა ვითარდება, მაგრამ არასოდეს იცვლისს არსს, ათასობით წელი სჭირდება ვიდრე სიტყვა, სხვა ათასობით სიტყვას შორის, გაქრება ან მნიშვნელობას შეიცვლის.

ლიტერატურა ენაზე დგას. ეს ლინგვისტური ხელოვნებაა, ამგვარად, შემოქმედმა არ უნდა გაწყვიტოს წარსულთან კავშირი, თუმცა შეუძლია შექმნას ახალი მეთოდი, სტილი, რომელიც სტრუქტურით, ფორმით და შინაარსით განსხვავდება წარსულისგან.

შივა რაჰბარან: მნიშვნელოვანია თუ არა თქვენი შემოქმედებისთვის ის ფაქტი, რომ თქვენ ხართ ქალი და თუ ასეა გეხმარებათ თუ არა ეს თქვენს შემოქმედებით საქმიანობაში?

სიმინ ბეჰბაჰანი: ის ფაქტი რომ მე ვარ ქალი, ისეთივე მნიშვნელოვანია ჩემი პოეტური შემოქმედებისთვის, როგორც აჰმედ შამლუსთვის კაცად ყოფნა, მისი პოეტური შემოქმედებისთვის. როგორც წესი, გენდერი უპირატესობად არ უნდა განიხილებოდეს ხელოვნებაში. თუ პოემა ან მოთხრობა კარგია, რა მნიშვნელობა აქვს ქალი ქმნის თუ კაცი? და თუ ცუდია მწერლის სქესმა რატომ უნდა გააკეთილშობილოს? რასაკვირველია, ძველად არ იყო ბევრი ქალი პოეტი და მწერალი, ვინაიდან გარემო არ იძლეოდა ქალის განათლების და წერა-კითხვის სწავლის საშუალებას. წერა-კითხვის უცოდინარი ქალი ვერაფერს დაწერს. და თუ შემთხვევით, ვინმე აღმოჩნდებოდა ან მწერალი ან პოეტი, დიდი მნიშვნელობა ენიჭებოდა ამას, ვინაიდან ეს ის უნარ-ჩვევა იყო, რასაც ქალებში იშვიათად შეხვდებოდი. დღეს კი, როდესაც ქალებსაც და კაცებსაც ერთნაირად მიუწვდებათ ხელი განათლების მიღებაზე, ქალად ყოფნა უპირატესობად რატომ უნდა ითვლებოდეს? ამ შეხედულებას დისკრიმინაციად ვთვლი და ყოველთვის მსურს მამაკაცებს მადარებდნენ.

შივა რაჰბარან: თქვენს ახალ პოემებში, რომელიც ლონდონში, გაზეთ Kayhan-ში დაიბეჭდა, ჩანს რაღაც ახალი, რაც გამოარჩევს სხვა თქვენი პოემებისგან, სადაც უფრო მეტი სისხლი, ომი და უსამართლობაა. ეს ახალი მიმართულების დასაწყისია?

სიმინ ბეჰბაჰანი: ყოველთვის ვამბობდი და ვიტყვი რომ ჩემი პოეზია, ჩემი ცხოვრების ეტაპებისგან შედგება. იყო პერიოდი ჩემს თავზე ჭურვებისგან შებოლილი შავი ღრუბლები ტრიალებდა, ხოლო ფეხქვეშ დაბომბილი მიწა მეცლებოდა. მინახავს სასაფლაოსკენ მიმავალი ომის მსხვერპლთა ქარავნები. მინახავს ბეჰეშტე ზაჰრასკენ მიმავალი სიკვდილით დასჯილთა სხეულებით დატვირთული მანქანები, საიდანაც სისხლი წვეთ-წვეთად მოდიოდა. მინახავს დედები, რომლებიც დასტრიალებდნენ დაღუპულ შვილებს, ხან თავსაბურავს, ხან წინდას და ხან ფეხსაცმელს რომ უსწორებდნენ. ამის შემდეგ, სიყვარულზე როგორ უნდა მელაპარაკა, როგორც ჩემს ახალ პოემაშია ან როგორ შეიძლება ჩემი პოეზია უფრო მხიარული ყოფილიყო? თუმცა, მიუხედავად ამისა, მაინც ნახავთ მხიარულ პასაჟებს და ეს სწორედ იმ პერიოდის ნაყოფია, როდესაც თავს ბედნიერად ვგრძნობდი. შეიძლება ითქვას ჩემი პოეზია მრავალხმიანია, მისაუბრია ყველაფერზე, დამიწერია ლექსები, რომელიც შეიცავს რაღაც ამბავს თუ ისტორიას მინიმალისტური ფორმებით. საერთო ჯამში, ნამდვილად ვერ გეტყვით როგორი იქნება ჩემი შემოქმედება მომავალში, თუმცა ერთი რამ ნათელია, ეს დამოკიდებულია გარემოს და ჩემი გრძნობების მდგომარეობაზე.

———–

წყარო: The Lioness of Iran  , ინტერვიუ წიგნიდან “Iranian Writers Uncensored: Freedom, Democracy and the Word in Contemporary Iran “

თარგმანი (c) Litterator’s Blog

About these ads

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s